Naar overzicht

"De eerste keer dat ik door het hek kwam, was een soort betovering"

09 september 2022

Wie woonden en werkten er op de buitenplaatsen van de Landgoederenzone, wie doen dat nu nog? Wat was en is hun aandeel aan het beheer en behoud van deze plekken? Hoe ervaren zij dat? Bekijk het in de tiendelige filmserie 'Verhalen van Hollands Buiten'.

Verspreid over het eeuwenoude binnenduinlandschap langs de Hollandse kustlijn, tussen Hillegom en het Westland, liggen tientallen landgoederen en buitenplaatsen: Hollands Buiten. Veel van deze buitenplaatsen dateren uit de Gouden Eeuw, toen rijke Hollandse handelaren zich een zomerverblijf buiten de stad konden veroorloven, maar bij sommige gaat de geschiedenis veel langer terug.

Veel van de landgoederen die hier ooit hebben gelegen zijn verdwenen. De landgoederen en buitenplaatsen die hier nog wel liggen vertellen uiteenlopende verhalen over de geschiedenis van ons land. In de loop der eeuwen is er wel veel veranderd. Niet alleen zijn de landgoederen meermaals van vorm en eigenaar verwisseld, de meeste hebben ook niet meer hun oorspronkelijke functie.

Betrokkenen van landgoederen delen hun buitenplaats

Hieronder volgt een tiendelige serie films over het beheer van buitenplaatsen en landgoederen in de Landgoederenzone. De films belichten bijzondere verhalen, vaak verteld door de ogen van direct betrokkenen. Elke film heeft een andere insteek, het zijn de verhalen van de tuinbaas, de huishoudster, de buurtbewoner.

Landgoed Oostergeest

Buitenplaats Oostergeest in Warmond is, zoals veel andere buitenplaatsen en landgoederen, voortgekomen uit een boerderij die in de 17de eeuw uitgroeide tot een hofstede. De buitenplaats heeft meerdere eigenaren en bewoners gekend en is in de loop der eeuwen diverse malen verbouwd. Zo werd in de eerste helft van de 18de eeuw een koepelkamer toegevoegd, werd een in die tijd modieuze Franse tuin aangelegd en werden de nodige omliggende landerijen aan de buitenplaats toegevoegd. Uit die periode dateert ook de naam Oostergeest. In de eerste helft van de 19de eeuw vond de laatste grote verbouwing plaats, waarbij onder meer het huis werd verhoogd. Ook de tuin werd opnieuw aangelegd, dit keer in landschapsstijl volgens de op dat moment geldende mode. Sindsdien is Oostergeest in grote lijnen het zelfde gebleven. Waar Oostergeest in vroeger tijden een verblijf was om de zomer door te brengen en gasten te ontvangen, werd het uiteindelijk een landgoed waar permanent werd gewoond. Dat is het tot op de dag van vandaag gebleven.

En dat laatste aspect maakt Oostergeest extra bijzonder omdat er niet veel particuliere buitenplaatsen en landgoederen meer zijn in de landgoederenzone. Sinds het midden van de 19de eeuw is Oostergeest in bezit van de familie Leemans. Hoe is het om als particulier een landgoed te runnen en beheren, welke uitdagingen kom je tegen? En wat is de meerwaarde van particuliere landgoederen? Bekijk het in onderstaande documentaire.

Lucelle en Joan Willem Leemans bij hun Buitenplaats Oostergeest in Warmond

’t Huys Dever

’t Huys Dever is een bijzondere locatie binnen de Zuid-Hollandse landgoederenzone. Dever en de in buurdorp Sassenheim gelegen ruïne van Teylingen zijn de enige twee zichtbaar middeleeuwse donjons. Net als diverse andere kastelen met een Middeleeuwse oorsprong heeft Dever zich in de loop der eeuwen ontwikkeld tot een buitenplaats. Maar na decennia van verval stortte halverwege de 19de eeuw eerst het voorhuis in en in de decennia daarna ook het dak en vervolgens de vloeren van de toren.

Zo resteerde in de twintigste eeuw in Lisse, net als in Sassenheim, slechts een ‘holle kies’. In Lisse kwam echter een halve eeuw geleden een krachtig initiatief van de grond waarbij de ruïne werd gerestaureerd, diverse opgravingen plaatsvonden, het voorterrein en de basis van de verdwenen bouwwerken weer zichtbaar werden gemaakt en tuinen zijn aangelegd om de sfeer en het biotoop van Dever in ere te herstellen.

Inmiddels is Dever tienduizenden (zo niet meer) vrijwilligersuren, veel onderzoek, jaren van openstelling voor lokaal, regionaal en internationaal publiek verder en is Dever voor de komende generaties gered en teruggebracht als trots symbool van de lange geschiedenis op deze plek. Die ontwikkeling, onder de bezielende leiding en uitvoering van de vrijwilligers, is de reden om dit verhaal in 'Verhalen van Hollands Buiten' mee te willen nemen in de vorm van een oral history project. Verteld door één van die vrijwilligers, bijna van het eerste uur: Ignus Maes, de man die al 50 jaar betrokken is bij Dever en die het als zijn broekzak kent.

Ignus Maes vertelt over 't Huys Dever en is al meer dan 50 jaar betrokken

Buitenplaats Berbice

Zoals bij veel buitenplaatsen en landgoederen ligt ook bij Berbice de oorsprong in een of meer oude boerderijen. Bij Berbice gaat het om de Corneliahoeve en Allemansgeest, beide terug te vinden in archiefstukken uit de 15de eeuw. De Corneliahoeve brandde af tijdens beleg van Leiden, maar werd herbouwd en bevindt zich nog altijd aan de andere kant van een van de historische tuinmuren van het huidige Berbice. De buitenplaats, die ontwikkeld werd vanaf de 17de eeuw, heeft vele bezitters en bewoners gehad die er hun sporen hebben achtergelaten: van een vaarsloot tot een unieke oranjerie, van een landschapspark tot een rozentuin omringd door historische tuinmuren.

De laatste koper was Carel Begeer, directeur van de naastgelegen zilverfabriek Van Kempen en Begeer, die het huis met zijn familie ging bewonen. Het was Carels dochter Rudolpha, die op dat moment 22 jaar was, voor wie Berbice tot 2009 de thuisbasis bleef die zij tegen de maatschappelijke ontwikkelingen en vaart der volkeren in bleef beschermen met alles wat tot haar beschikking stond. Aan deze laatste particuliere bewoner van Berbice hebben we te danken dat de buitenplaats, kwetsbaar als zij is, nog altijd zo begeerlijk is als zij honderden jaren voor al die wisselende bewoners is geweest. Een unieke, spraakmakende en karaktervolle vrouw, die na haar dood de verantwoordelijkheid heeft overgedragen een stichting en een vertrouweling: haar jonge steun en toeverlaat Remko Posthuma, die zij heeft geïnspireerd met haar verhalen, haar tomeloze inzet en met de waarde van de plek die zij wilde beschermen en behouden voor de toekomst.

Dat is de reden om dit verhaal in 'Verhalen van Hollands Buiten' mee te willen nemen in de vorm van een oral history-project. Verteld door de vertrouweling en bovendien vrijwilliger van het eerste uur, die als een van de weinigen exact weet hoe mejuffrouw Begeer het zou hebben gewild: Remko Posthuma, de man die als 14-jarige jongen betoverd werd door deze bijzondere buitenplaats en die er alles aan doet om de waarden van deze fragiele plek te behouden. Omdat het belangrijk is deze waarden over te dragen en te gunnen aan toekomstige generaties.

Bekijk deze documentaire binnenkort via deze pagina.

Buitenplaats Ockenburgh

Buitenplaats Ockenburgh is een bijzondere plek binnen de Zuid-Hollandse landgoederenzone. Het is een plek die van een ‘wildernisse’ met enkele hofsteden, dankzij de visie van haar stichter Jacob Westerbaen, uitgroeide tot een buitenplaats met landhuis, bijgebouwen, moestuin en al wat er bij een buitenplaats hoort. En dan vooral: een buitenplaats waar iedereen welkom was - er stond geen hek omheen: “De schouwburg is hier vrij”.

Ruim 250 jaar particuliere bewoning later werd Ockenburgh aan het begin van de 20ste eeuw opgesplitst in delen en in 1931 werd het huidige Ockenburgh eigendom van de gemeente Den Haag. Inmiddels was Ockenburgh gebruikt voor de opvang Belgische militairen in de Eerste Wereldoorlog, er was een (hulp)vliegveld aangelegd, er waren Joodse kinderen opgevangen in de jaren 1930 en Ockenburgh had een centrale rol gespeel in de Slag om Den Haag aan het begin van de Tweede Wereldoorlog. In de jaren vijftig kwamen er een camping en een jeugdherberg. Van de oorspronkelijke aanleg bleef steeds minder over maar in 1990 kreeg het landschap internationale status als beschermd natuurgebied.

Na sluiting van de jeugdherberg in 1996 stond het complex echter twintig jaar te koop, zonder succesvolle plannen en met schrikbarend verval. Tot in 2012 een groep omwonenden een uniek en inspirerend initiatief nam en Den Haag burgerparticipatie een kans gaf. Inmiddels is Ockenburgh tienduizenden vrijwilligersuren, kennis, donaties en krachtenbundelingen verder en is de buitenplaats Ockenburgh voor de komende generaties gered als bijzondere ontmoetingsplek in een verschralende buurt.

De inspirerende ontwikkeling van de buitenplaats was de reden om juist dit verhaal in 'Verhalen van Hollands Buiten' mee te willen nemen in de vorm van een oral history-project. Het verhaal wordt verteld door Karin Zwinkels. Zij kwam als kind al op Ockenburgh, later ook met haar kinderen en tegenwoordig met haar kleinkinderen. Als Westlandse tuindersdochter en tuindersvrouw voelt zij een sterke relatie tussen Ockenburgh en het Westland, een relatie die zij bevestigd ziet in het verleden van deze bijzondere plek. Karin is bovendien al jaren betrokken bij het herstel van de buitenplaats en inmiddels is zij al anderhalf jaar voorzitter van de stichting.

Bekijk deze documentaire binnenkort via deze pagina.

Landgoed Calorama

Calorama is een relatief onbekende landgoedparel binnen de Zuid-Hollandse Landgoederenzone. Het ligt aan de rand van Noordwijk, ingeklemd tussen het centrum, een nieuwbouwwijk, het kerkhof en de Gooweg. De huidige buitenplaats is ontstaan uit een 18de-eeuwse kruiden- en rozenkwekerij, later ook bloembollen. Deze geschiedenis is, ondanks het feit dat van het oorspronkelijke landgoed nog slechts 5 hectare resteert, nog steeds af te lezen aan de aanwezigheid van houtwallen uit de tijd van de bollenteelt, en diverse restanten van het vroegere kwekersbedrijf, zoals de 17de-eeuwse kruidendrogerij, 18de-eeuwse tuinmuren en de rozentuin.

Hendrik Maximiliaan Baron Taets van Amerongen van Renswoude (1933 – 2015) was de laatste particuliere eigenaar en bewoner van dit Noordwijkse landgoed. Hij heeft decennia gewerkt aan herstel en restauratie van het landgoed en van de historische gebouwen. Ook voor de tuin had hij plannen, maar daarvoor ontbrak hem de energie. Na zijn overlijden in 2015 liet hij niet alleen de buitenplaats na, maar ook een groen testament. De stichting die sindsdien eigenaar en beheerder is van Calorama, zet zich in om dit testament en het beheer zo goed mogelijk uit te voeren, in de geest van de laatste eigenaar. Dat kunnen zij mede dankzij het feit dat in het bestuur van de stichting de twee ‘kunstzonen’ van de baron zitten: Marnix Ruys en Sicco de Jong.

Twee andere belangrijke personen die goed weten hoe de baron over de dingen dacht zijn de voormalige huishoudkundigen: Margriet en Nel, die 21 jaar voor de baron hebben gewerkt. Margriet den Hollander heeft grote waardering voor de heer Taets, voor zijn humor, zijn energie, zijn kennis en zijn manier van omgaan met de twee huishoudkundigen. Zij bewaart goede herinneringen en ontelbare anekdotes aan de tijd dat zij voor hem heeft mogen werken in dit prachtige huis. Een baan die, zoals zij zelf aangeeft, haar leven heeft verrijkt. Daar kan zij prachtig over vertellen.

Omdat er niet veel particuliere landgoedeigenaren meer zijn, en nog minder huispersoneel, is het verhaal van Margriet zeer de moeite waard om vast te leggen als Verhaal van Hollands Buiten.

Bekijk deze documentaire binnenkort via deze pagina.

Moestuinen

Moestuinen bestaan al sinds mensen zich op een vaste woonplek gingen vestigen. Buitenplaatsen en landgoederen hadden dan ook, naast een huis met tuinen en parken, altijd moestuinen, kassen, boomgaarden en andere onderdelen van een productietuin. Bedoeld om de bewoners van deze plekken van voedsel te voorzien op hun buitenverblijf en in hun stadsverblijven, maar ook om, waar dat aan de orde was, te verkopen en zo bij te dragen aan de instandhouding van het betreffende landgoed of de buitenplaats. Bovendien konden in de eigen moestuinen exclusieve groenten als asperges, artisjokken en kardoen worden gekweekt en exotische vruchten als perzik, vijg en ananas. Het serveren of schenken van dergelijke bijzondere producten maar ook het hebben van mooi aangelegde, productieve tuinen en landerijen, strekte tot eer en aanzien.

Een moestuin vraagt echter intensieve arbeid. In tijden waarin het kopen van levensmiddelen makkelijker werd en personeel kostbaarder, werd het steeds gunstiger om de moestuin af te schaffen. Dit gebeurde dan ook regelmatig en dat is (een van) de belangrijkste reden(en) dat veel moestuinen verdwenen. Desondanks is bij de meeste 17de- en 18de-eeuwse buitenplaatsen en landgoederen nog wel de plek te vinden die vroeger dienst heeft gedaan als moestuin.

Omdat er toenemend aandacht is voor lokaal geteelde groenten en fruit, maar ook voor historische aspecten van de tuinbouw en fruitteelt, genieten ook moestuinen van de groeiende belangstelling. Om de schoonheid, maar ook om te onderzoeken hoe er vroeger werd geteeld en om inspiratie te vinden voor zorgvuldig beheer. Niet alleen op individuele locaties maar ook regionaal wordt gekeken naar dit lange tijd vergeten erfgoed. Recent is geïnventariseerd wat er nog te vinden is aan historische moestuinen in de Landgoederenzone, hoe deze moestuinen worden beheerd, hoe ze een nieuwe functie kunnen krijgen en hoe ze kunnen bijdragen aan de vragen van deze tijd.

Dat was de reden om in 'Verhalen van Hollands Buiten' een moestuinverhaal op te willen nemen in de vorm van een oral history-project. Verteld door twee mensen die hun ziel en zaligheid steken in het herstellen en nieuwe functies geven aan dit tuinonderdeel dat onlosmakelijk bij elke buitenplaats en ieder landgoed heeft gehoord. En dat bovendien op uiteenlopende manieren ook nu weer bij kan dragen aan de belevingswaarde én het nut van het landschap van Hollands Buiten. Boerenkleinzoon Taco IJzerman is al zijn hele leven met tuinen en moestuinen bezig en heeft daar zijn werk van weten te maken. Hennes Claassen, voorzitter van het landelijke Gilde van tuinbazen, is geboren tussen de snijbonen in de moestuin van zijn ouders, en dat heeft hem nooit losgelaten.

Bekijk deze documentaire binnenkort via deze pagina.

Zocherpark Rusthoff in Sassenheim

In het centrum van het bollendorp Sassenheim ligt een prachtig landschapspark waar de hele gemeente van geniet. Dat dit park een langere geschiedenis heeft dan de meeste gemeentelijke groenvoorzieningen in Nederland is best bijzonder.

In 1791 kocht de handelaar Jean Adam Charbon in en rond Sassenheim een buitenhuis en diverse landerijen van de heer Jacob van den Berg. De buitenplaats lag midden in het huidige dorp, met het huis, tuin en park aan de Hoofdstraat. Een deel van het park kwam als ‘de Overplaats’ aan de andere kant van de Hoofdstraat te liggen. Charbon behoorde tot een uit Zwitserland afkomstige, welgestelde koopmansfamilie. Hij was fabrikant van textiel te Amsterdam. Een deel van het vermogen van de familie was afkomstig van handel, assurantiën, en in de 19de eeuw ook van opbrengsten van plantages in Suriname en Berbice (het huidige Guyana). Tussen 1791 tot 1917 heeft de familie Charbon in Sassenheim gewoond – eerst als zomerverblijf, later werd dit het vaste woonhuis van de familie. In die periode zijn diverse aanvullende landerijen gekocht, verbouwingen van het huis geweest en is er landschappelijke het een en ander aangepast. De in de huidige tijd belangrijkste verandering was wel de aanleg rond 1830 van het indertijd zeer modieuze landschapspark, toegeschreven aan de beroemde landschapsarchitect J.D. Zocher junior en L.P. Zocher. In 1917 verkocht de familie het huis met landerijen aan de gemeente, die het huis in 1924 heeft afgebroken. Het park werd een gemeentelijk park.

Over de plek van het landgoed in het dorp Sassenheim valt heel veel te vertellen. Piet Langeveld is geboren en getogen Sassenheimer en heeft zijn hele leven vlak bij het park gewoond. Zijn voorouders woonden er al voor Rusthoff werd gebouwd en het Zocherpark werd aangelegd, familieleden hebben zaken gedaan met de familie en gewerkt voor de familie. Al als kind speelde Piet graag in het park, waar hij via de bomen langs de brandsloot makkelijk in kon komen. En hij is altijd nieuwsgierig geweest naar allerlei bijzonderheden, zoals waarom de rechte melksloot ‘melksloot’ heette, waar de brandsloot voor diende, wie de buren waren die intieme relaties hadden met de familie Charbon en wat knorren eigenlijk waren. Een leven lang vragen stellen en dingen onderzoeken als plaatselijk lid van de historische vereniging heeft, behalve liefde voor de plek, hem veel kennis opgeleverd. En bevlogenheid om, samen met andere omwonenden, het park te beschermen tegen uitbreidingsbehoeften van gemeentelijke parkeerplaatsen en ideeën voor een indrukwekkend gemeentehuis in het park. Dat was de reden om in 'Verhalen van Hollands Buiten' een gesprek met Piet Langeveld op te willen nemen in de vorm van een oral history-project.

Bekijk deze documentaire binnenkort via deze pagina.

Huys te Warmont, onderdeel van de landgoederenzone

Huys te Warmont heeft een geschiedenis die terug gaat naar 12de of 13de eeuw. De oudste resten op deze plek dateren echter van rond 1300 en werden gebouwd door de familie Van den Woude, heren van Warmond. Het kasteel heeft diverse malen geleden onder strijdgewoel: het werd in 1420 en 1426 verwoest tijdens de Hoekse en Kabeljauwse twisten (toenmalig bewoner en heer van Warmont Jacob XVI van den Woude stond aan de kant van Jacoba van Beieren en de Kabeljauwen); vervolgens brandde het huis af ten tijde van de Spanjaarden in 1574, waarna nog slechts één vleugel resteerde. Bij de restauratie na deze schade ontstond de huidige U-vorm, waarbij het centrum van het woonhuis verplaatste naar het midden van het huis. In het begin van de 17e eeuw werd aan dat nog altijd middeleeuwse woongedeelte een tweede beuk toegevoegd, een kunstgalerij. Het is voor het eerst dat het huis geen verdedigende functie meer heeft. Na een periode van verval halverwege de 18de eeuw kreeg het huis in de tweede helft van de 18de eeuw dankzij Cornelis Pieter Baron van Leijden (1738-1790) zijn huidige vorm als classicistisch, symmetrisch landhuis met vier gelijke torens.

Het huidige huis bevat nog altijd, in een van de torens, de restanten van het middeleeuwse donjon, maar heeft grotendeels de laat-barokke, classicistische uitstraling van de grote verbouwing uit het eind van de 18de eeuw. In een van de torens hangt echter nog een mooi Middeleeuws luidklokje uit 1392, dat de naam Barbara draagt. Het is een van de oudste luidklokjes van Nederland, wat op zich al een bijzonderheid genoemd mag worden.

Het kasteel wordt aan drie zijden omringd door water en ligt midden in een parkbos van 23 hectare, in de volksmond ‘het bos van Krantz’ geheten, dat sinds de jaren 1960 eigendom is van het Zuid-Hollands Landschap. De familie Krantz, een familie van Leidse lakenfabrikanten, was de laatste familie die het huis privé bezat en als buitenplaats bewoonde tot 1960.

Ook het huis is, net als de meeste huizen, buitenplaatsen en landgoederen binnen de landgoederenzone van Hollands Buiten niet meer in bezit van één familie. Toch wordt het huis, in tegenstelling tot de meeste grote huizen die niet meer in bezit van een familie zijn, nog steeds particulier bewoond. Dat komt door de bijzondere constructie die hier in 1961 is bedacht door een groepje particulieren die een stichting hebben opgericht om het kasteel gezamenlijk te kunnen bewonen. Dankzij deze aanpak kon het huis nog decennia particulier worden bewoond. Het bleek echter ingewikkelder dan gedacht om zo’n groot en complex gebouw met zo veel belanghebbenden goed te beheren en te onderhouden. En dus kwam het moment dat dit door de particuliere bewoners, inmiddels (voor een deel) de nazaten van de initiatiefnemers uit de jaren 1960, niet meer op te brengen was. Zo werd Huys te Warmont onderdeel van het gevarieerde bezit van de landelijke Vereniging Hendrick de Keyser.

Dat het kasteel door deze geschiedenis nog altijd particulier wordt bewoond maakt deze locatie extra bijzonder. Ook de grote restauratie, waarbij moeilijke keuzes worden gemaakt en ingewikkelde veranderingen plaatsvinden, is een belangrijke ontwikkeling in de geschiedenis van het kasteel. Hoe dat werkt, en wat voor visie en drive nodig zijn om dat te realiseren, is de moeite waard om vast te leggen. Als we op dit moment Hendrick de Keyser, Jacob van den Woude of Baron van Leyden zouden kunnen interviewen, zouden we dat zéker doen. De ‘geest van’ Hendrick de Keyser is in de hele historie en toekomst van deze plek nét zo belangrijk, omdat het de visie, de ambitie en de ‘drive’ van dit moment voor de lange toekomst vastlegt.

Bekijk deze documentaire binnenkort via deze pagina.

Meer weten over 'Verhalen van Hollands Buiten'

Lees op de website van Erfgoedhuis Zuid-Holland over de totstandkoming van deze filmserie.

Met dank aan

Het project Verhalen van Hollands Buiten wordt mede mogelijk gemaakt door de provincie Zuid-Holland, het De Banderfonds van het Prins Bernhard Cultuurfonds Zuid-Holland, Fonds 1818 en de Jurriaanse Stichting. Erfgoedhuis Zuid-Holland ondersteunt in de marketing van het project.

0 reacties

Plaats een reactie

Verzenden

Ontdek meer

Heb jij een verhaal over de Zuid-Hollandse geschiedenis?

Welk verhaal mag volgens jou niet ontbreken op deze website? Deel je verhaal of tip met de redactie! Lees de voorwaarden en tips voor het schrijven van een verhaal.

Ontvang de laatste verhalen in je mailbox

Wil je op de hoogte gehouden worden van nieuwe publicaties? Abonneer je dan op onze nieuwsbrief!

Deze website maakt gebruik van cookies

Deze website maakt gebruik van geanonimiseerde cookies om jouw gebruikservaring te optimaliseren en voor de analyse van onze website. Deze cookies kun je niet uitzetten. Bij het tonen en afspelen van YouTube video's worden cookies van derden geplaatst. Deze cookies van derden kun je wel uitzetten. Klik op "Akkoord" als je akkoord gaat met dit gebruik van cookies, klik op "Aanpassen" voor meer informatie en om zelf te bepalen welke cookies deze website plaatst.

Deze website maakt gebruik van geanonimiseerde cookies om jouw gebruikservaring te optimaliseren en voor de analyse van onze website. Deze cookies kun je niet uitzetten. Bij het tonen en afspelen van YouTube video's worden cookies van derden geplaatst. Deze cookies van derden kun je wel uitzetten. Klik op "Akkoord" als je akkoord gaat met dit gebruik van cookies, klik op "Aanpassen" voor meer informatie en om zelf te bepalen welke cookies deze website plaatst.