Deze website maakt gebruik van cookies

Deze website gebruikt cookies om filmpjes van YouTube te tonen en social mediaknoppen van Facebook, Twitter en Pinterest (third party cookies). Als je deze cookies niet wil, dan kun je dat hier aangeven. De betreffende functionaliteit wordt dan uitgeschakeld. Wij plaatsen zelf wel altijd functionele cookies voor de werking van onze website en (anonieme) analytische cookies om onze site te verbeteren.

Ontdek de verhalen van Zuid-Holland

Fort Wierickerschans en de Hollandse Waterlinie

Het is een bekend gezegde dat generaals zich altijd voorbereiden op de vorige oorlog

Het is een bekend gezegde dat generaals zich altijd voorbereiden op de vorige oorlog. Dat wil zeggen dat ze met alle macht proberen om in het verleden gemaakte fouten te voorkomen, maar vergeten dat de volgende oorlog wellicht heel anders zal verlopen. De geschiedenis van Fort Wierickerschans illustreert dit gezegde als geen ander. Het fort werd gebouwd op de plek die eind december 1672 cruciaal was in de verdediging van Holland tegen het Franse leger.    

Een half jaar eerder, in juni 1672, was de Franse koning Lodewijk XIV met een leger van 100.000 man de Republiek binnengevallen. Om de Franse opmars te stoppen gaf het leger van de Staten van Holland opdracht een landstrook tussen Muiden en de Zuiderzee in het noorden en de grote rivieren (Gorinchem, Loevestein) in het Zuiden onder water te zetten. Deze waterlinie varieerde in breedte van soms wel 30 kilometer (tussen Amsterdam en Naarden) tot een kleine 2 kilometer (tussen Nieuwerbrug en Goejanverwellesluis, tussen de Enkele en Dubbele Wiericke).

De realisatie van de waterlinie leidde in veel gebieden tot grote protesten van de inwoners. Boeren waren woedend omdat zij grond gingen verliezen en ze bovendien zelf gedwongen werden ingezet bij het afgraven van kades of het doorsteken van dijken. Ze pleegden sabotage – door bijvoorbeeld soldaten om te kopen of door ’s nachts het water weer uit hun polders te laten lopen. Om zich niet de woede van de boeren op de hals te halen – in  Schoonhoven dreigden zo’n 1000 boeren de stad in brand te steken als de Lekdijk zou worden doorgestoken – weigerden veel stadsbesturen aanvankelijk hun medewerking. Pas nadat stadhouder Willem III bekendmaakte dat tegenwerking met de doodstraf bestraft zou worden, verstomden de protesten.

Het gebied van de waterlinie stond ongeveer 30 centimeter onder water. Op deze manier was er geen zichtbaar onderscheid tussen ondergelopen land en de veel diepere sloten en kanalen in het gebied. Hierdoor kon een vijandig leger het gebied nauwelijks betreden, zeker niet met paarden. Bovendien was het niet diep genoeg om er met grote vaartuigen te varen. De eigen troepen konden zich verplaatsen over enkele verhoogde wegen of dijken (de zogeheten accessen). Het Hollandse leger hoefde zo alleen de accessen en de inlaatpunten voor het water te verdedigen en kon zo met een relatief kleine hoeveelheid militairen een relatief groot gebied verdedigen. De linie werd versterkt door vestingsteden, zoals Muiden, Naarden, Schoonhoven en Gorinchem.

Al tijdens de Opstand was er met succes gebruik gemaakt van deze strategie, bijvoorbeeld bij het Ontzet van Leiden in 1574. Een half jaar lang bleek de waterlinie een onoverkomelijke hindernis voor de Fransen. De Franse bevelhebber Luxembourg schreef aan de markies van Louvois, die verantwoordelijk was voor het leger onder Lodewijk XIV: “Ik ben bang dat ik, tenzij ik in een eend zal veranderen, de dijken waar ik je over vertelde niet kan bereiken.”

Maar toen begon het te vriezen. Op 27 december 1672, midden in de nacht, trokken zo'n 3500 Franse soldaten ter hoogte van Zegveld en De Meije over het ijs. Onder aanvoering van bevelhebber Luxembourg trokken ze eerst naar Zwammerdam en later naar Bodegraven. Beide dorpen werden op gruwelijke wijze geplunderd en verwoest, waarbij een groot deel van de bevolking om het leven kwam. De Hollandse bevelhebber Königsmarck die bij Bodegraven was gelegerd, bleek met zijn troepen gevlucht naar Leiden.

Toen het begon te dooien besloten de Fransen zich terug te trekken, maar het bleek onmogelijk - het ijs was niet langer betrouwbaar - om dezelfde weg terug te nemen. De Fransen zaten als ratten in de val, ware het niet dat de Hollandse kolonel Pain et Vin, verantwoordelijk voor de verdediging bij Nieuwerbrug, net als zijn collega Königsmarck inmiddels in paniek was gevlucht, waardoor de Fransen zonder enig probleem de veilige Oostkant van de waterlinie konden bereiken. Op deze plek, langs de Oude Rijn, was de linie slechts 2 kilometer breed. Bovendien was de Oude Rijn goed bevaarbaar en liepen er dijken langs, precies door het ondergelopen gebied. Een zwakke plek dus, en om deze goed te kunnen verdedigen had het leger drie schansen opgeworpen. Twee aan de rechterkant van het water bij Nieuwebrug, en één daar tegenover, exact op de plek waar later Fort Wierickerschans zou worden aangelegd. Op deze schansen waren twee Hollandse regimenten gelegerd, maar die waren dus gevlucht. Als ze op hun plaats waren gebleven hadden de Fransen geen kant uit gekund. Kolonel Pain et Vin werd hiervoor een maand later ter dood veroordeeld en ook met Köningsmarck liep het niet goed af, hij pleegde enkele jaren later zelfmoord.

Na het vertrek van de Fransen werd besloten de waterlinie – die ondanks alles toch vrij succesvol was gebleken – verder te ontwikkelen. Al in januari 1673 werd begonnen met de eerste werkzaamheden. Zo werd Oudewater opgenomen in de linie en werden op veel plekken sluizen gebouwd, om het waterpeil van de inundaties voortaan beter te kunnen sturen. En op de plek van de door kolonel Pain et Vin verlaten schans werd een splinternieuw fort gebouwd: Fort Wierickerschans. Dit moest voorkomen dat er ooit iets soortgelijks zou gebeuren. Wat dat betreft heeft het fort aan de verwachtingen voldaan: het fort, dat inmiddels bijna 350 jaar op deze plek staat, is in zijn bestaan bij geen enkele oorlogshandeling betrokken geweest.

Lees ook: Smokkelaars en invalide soldaten op de schans (18e eeuw) en Interneringsoord Wierickerschans (Eerste Wereldoorlog)

Links

Bijlagen

Reacties

Er zijn nog geen reacties

Plaats reactie

Om spam te voorkomen, stellen wij u een eenvoudige vraag. Vult u alstublieft het antwoord hieronder in.