Ontdek de verhalen van Zuid-Holland

Een wandeling langs de Zuid-Hollandse Limes

Jesse Fokke (28), schrijver van historische fictie, liep het Limespad van Katwijk naar Bodegraven. Deze wandelroute volgt het tracé van de oude grens van het Romeinse Rijk. Wat is er langs de route bewaard gebleven en waar komt de Limes opnieuw tot leven?

Mijn naam is Jesse Fokke en ik mag met recht een Romeinengek genoemd worden. Dit tot de verbeelding sprekende volk heeft zoveel indruk op me gemaakt dat ik historische fictie ben gaan schrijven die zich afspeelt in de tijd van de Romeinen. Ik vind het geweldig om die fascinerende periode tot leven te laten komen en te proberen de mannen en vrouwen van toen opnieuw gestalte te geven. Momenteel schrijf ik aan een historische roman over de Gallische Oorlogen van Julius Caesar. In mijn zoektocht om de Romeinen nieuw leven in te blazen, heb ik zeven maanden, deels te voet, door Gallië (Frankrijk) gereisd. Hier kwam ik langs talrijke plaatsen waar hun aanwezigheid nog altijd voelbaar (en vaak ook zichtbaar) was.

Je kunt je voorstellen dat ik blij was toen er in Nederland een wandelroute werd gewijd aan de Limes Germanicus, de vroegere grens tussen het Romeinse Rijk en Germanië. Wanneer mensen aan de Romeinen denken, vliegen de stereotypen je vaak om de oren: gladiatorengevechten in het Colosseum, mannen in toga’s die druiven toegediend krijgen door slaven en slavinnen, legionairs die van de ene kant van het Middellandse Zeegebied naar de andere lopen… Het is voor velen moeilijk voor te stellen dat de Romeinen ook hier in Zuid-Holland zijn geweest, al bestonden Zuid-Holland en Nederland toen natuurlijk nog lang niet. Hoe zat dat eigenlijk? Laten we ons daar eerst eens over buigen, voordat we aan de wandel gaan.

undefined
Kaart van de Romeinse Limes in Nederland  (Romeinse Limes Nederland, CC BY 2.0) - klik voor vergroting

De Romeinen in Nederland
Oorspronkelijk kwamen de Romeinen uit Rome, maar zij veroverden in een paar eeuwen tijd een reusachtig rijk. Vanuit Italië naar Sicilië, Noord-Afrika en Spanje, Griekenland en de Balkan, totdat de Middellandse Zee van west tot oost hen toebehoorde. Wat nu Nederland is, lag in die tijd in Germanië, een streek die zich uitstrekte van de Noordzee tot Oost-Europa. Het werd bevolkt door diverse volkeren: de Germanen. Historisch gezien zijn de huidige Nederlanders, Duitsers, Engelsen en Scandinaviërs nazaten van de mensen die destijds de Germanen genoemd werden.

Dat de Romeinen hun ogen lieten vallen op Germanië kwam niet zozeer door de grote rijkdommen die onze landstreken te bieden hadden. Zij zagen dit immers als een grauw, vijandig en armoedig gebied. Wel hadden de Germanen de neiging om hun hele hebben en houden op karren te laden en een naburige regio binnen te vallen als het gras daar groener was. Met zo’n buurman in het noorden voelden de Romeinen zich uiteraard niet veilig, dus probeerden ze Germanië te veroveren. Want, zo beredeneerden ze, wanneer de Germanen in zouden zien dat ze welvarender waren onder Romeinse heerschappij dan zonder, zouden ze ophouden met hun oorlogszuchtige praktijken en zou noordelijk Europa meer stabiliteit kennen.

undefinedHermannsdenkmal - standbeeld van Arminius bij Detmold (BeneFoto)

Aanvankelijk boekten de Romeinen succes, maar daar kwam in 9 na Christus abrupt een eind aan. In dat jaar besloot de Germaanse legerleider Arminius, voorheen een bondgenoot, dat het maar eens gedaan moest zijn met de voortdurende uitbreiding van het Romeinse Rijk in zijn thuisland. Hij lokte een aanzienlijk Romeins leger naar het Teutoburger Wald, nabij Osnabrück in Duitsland, alwaar het in een hinderlaag liep. Bij deze slagkwamen naar schatting zo’n 20.000 Romeinse soldaten om het leven. De Romeinen lieten het er niet bij zitten en sloegen terug, maar na enkele strafcampagnes tegen de Germanen zagen ze ervan af om hun noordwaartse uitbreiding voort te zetten. Het veroveren van Germanië was een te grote opgave met te weinig opbrengsten. De Romeinen besloten daarom Germanië af te sluiten door middel van een grote linie van verdedigingswerken langs de Rijn en de Donau: de Limes Germanicus.

undefined
Impressie van het Romeinse castellum Nigrum Pullum in Zwammerdam. In de verte de vicus, het kampdorp. Links de Rijn.  (Stevie Heru, Xinas, CC BY 2.0)

De Limes: een reusachtige verdedigingslinie
Langs de (Oude) Rijn, in die tijd een reusachtige rivier die een moeilijk oversteekbare barrière vormde, bouwden de Romeinen talrijke kleine en grote forten. Vanuit deze castella en castra konden troepen snel uitrukken als een Germaans leger besloot om de Rijn over te steken. Ook bouwden ze wachttorens, van waaruit soldaten naar de omliggende forten konden seinen, zodat er snel kon worden ingegrepen als het nodig was. Een aantal eeuwen was de combinatie tussen de grote rivier en de verdedigingswerken effectief tegen Germaanse invallen. Pas toen het Romeinse Rijk verzwakte, begon de Limes zijn kracht te verliezen. Tegenwoordig is er fysiek nog maar weinig over van de verdedigingswerken, maar de Limes heeft ons wel steden als Utrecht (Traiectum) en Nijmegen (Noviomagus) opgeleverd.

Het landschap in Zuid-Holland zag er in de Romeinse tijd heel anders dan nu. De rivierendelta was één groot moeras, waar het lastig was om je voeten droog te houden. Caesar, die tijdens zijn veldtochten meermaals ons land bezocht, schreef over eilanden die bevolkt werden door barbaren die leefden van vis en de eieren van zeevogels. Ondanks deze woeste omstandigheden legden de Romeinen een aantal forten aan langs de Rijnoever. De Zuid-Hollandse forten waren: Lugdunum (Katwijk aan Zee), Praetorium Agrippinae (Valkenburg), Matilo (Leiden), Castrum Albanianae (Alphen aan den Rijn), Nigrum Pullum (Zwammerdam) en Bodegraven (het enige fort waarvan de Latijnse naam ons niet heeft bereikt).

undefined
IJzeren dolk in een bronzen schede, versierd met goud en email. Romeins, 40-250 na Chr. Opgegraven in Valkenburg.  (Rijksmuseum van Oudheden, CC BY 3.0)

Limes op de UNESCO Werelderfgoedlijst
De Limes is het grootste archeologische monument van Nederland. De provincies Zuid-Holland, Utrecht en Gelderland zijn samen met het Rijk bezig om de Nederlandse Limes, en een deel van de Duitse Limes, in 2021 op de UNESCO Werelderfgoedlijst te krijgen. In dit kader worden diverse initiatieven ontplooid om de oude Romeinse grens meer tot leven te laten komen, waaronder het Romeinse Limespad, Lange Afstands Wandelroute (LAW) 16. Ook is er een fietsroute, min of meer langs hetzelfde traject.

Het Romeinse Limespad loopt van Katwijk aan Zee tot aan Berg en Dal, vlakbij Nijmegen en kan worden voortgezet tot het Duitse Xanten (Castra Vetera). Ik heb het voorlopig bij het Zuid-Hollandse gedeelte gehouden; een wandeling die langs hotspots voert als het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden en het Archeon in Alphen aan de Rijn, maar ook door het Groene Hart. Welnu, we trekken de wandelschoenen aan, we pakken de rugtas in en we kijken hoe de Romeinse grens in Zuid-Holland er vandaag de dag bij ligt.

undefined
De Rijnmond bij Katwijk (Jesse Fokke)

De Limes aan Zee
De route start in Katwijk aan Zee, waar zich de meest westelijke vesting van de Limes Germanicus bevond: Lugdunum. De gulzige Noordzee heeft deze echter al vroeg in de middeleeuwen verzwolgen. Hoewel de overblijfselen ervan nog een aantal keren zichtbaar werden na heftige stormen in de 15de, 16de en 17de eeuw, heeft recent archeologisch onderzoek niets opgeleverd. De exacte locatie van de ‘Brittenburg’, zoals het fort in de volksmond heet, is ons voorlopig dus onbekend. Er zijn aanwijzingen dat Lugdunum een belangrijke plaats was en niet zomaar een fort. Het neemt namelijk een prominente plek in op de Tabula Peutingeriana, ‘s werelds oudst bekende wegenkaart. Een van de weinige overgebleven kopieën ervan (het origineel is verloren gegaan) is te bewonderen in het Katwijks Museum.

De eerste etappe voert ons van Katwijk via Valkenburg naar Leiden. Het is lastig om je voor te stellen hoe het er hier in de Romeinse tijd uitzag. Er is nog maar weinig over van het moeraslandschap dat ooit zo kenmerkend was voor dit gebied. Vroeger kon een Romeinse soldaat zich hier vergapen aan grote zoetwatermoerassen en zwermen watervogels zien nestelen, maar de moderne wandelaar kan bijna van Katwijk tot Leiden lopen zonder de bebouwing te verlaten. Als het om het landschap gaat, is deze etappe daarom niet de meest oogstrelende. Archeologisch gezien ligt dat anders: zo komen we langs het Torenmuseum in Valkenburg. Hier zijn vondsten te bekijken uit het Romeinse fort Praetorium Agrippinae, dat blootgelegd werd na hevige gevechten in de Tweede Wereldoorlog. Het fort geldt als een van de best onderzochte castellumplaatsen in Nederland. Dankzij het vochtige klimaat en de natte ondergrond zijn de resten namelijk bijzonder goed bewaard gebleven.

undefined
Deel van de Tabula Peutingeriana (Peutinger kaart) met de plaatsen in België, Nederland, Frankrijk en Duitsland (Bibliotheca Augustana) - klik voor vergroting

Ook verderop, in de binnenstad van Leiden, is het lastig om je het voorchristelijke Nederlandse landschap voor te stellen, maar het Rijksmuseum van Oudheden maakt dat ruimschoots goed. Het museum brengt de verhalen van de oudheid tot leven, iets waar niet ieder archeologisch museum in slaagt. De uitgebreide collectie biedt inzage in niet alleen de plaatselijke (Germaanse, Keltische en Romeinse) archeologie, maar ook die van de oude Grieken, Egyptenaren en Etrusken. Een verzameling waar de liefhebber van de oudheid zijn vingers bij aflikt dus. Aan de oostzijde van Leiden, in de wijk Roomburg, ligt nog een bezienswaardigheid: Archeologisch Park Matilo. Op de plek van het Romeinse fort Matilo is een reconstructie gemaakt van het castellum, compleet met aarden wallen en wachttorens. Hiermee krijgt de Romeinse aanwezigheid in ons land pas écht gestalte.

undefined
Castellum Matilo (Nederlandse Limes Samenwerking)

Het Groene Hart en het Archeon
Op dag twee laten we de bebouwing achter ons en volgen we de Oude Rijn stroomopwaarts. We wandelen daarmee het Groene Hart in, wat het landschap een stuk aangenamer maakt. Ook steken we hier de Rijn even over, om langs de noordelijke oever te lopen. Daarmee verlaten we dus officieel het Romeinse Rijk en begeven we ons door Germanië. Dat is nu misschien niet zo spannend, maar voor de Romein betekende dat een oversteek naar een woest en barbaars gebied. Alhoewel er tussen Matilo (Leiden) en Castrum Albanianae (Alphen aan den Rijn) geen Romeinse forten lagen, zijn er niettemin een aantal belangrijke archeologische vondsten gedaan op dit traject. Zo is in Leiderdorp een zilveren punt van een zwaardschede opgegraven en is in Koudekerk aan den Rijn een boerennederzetting uit de IJzertijd gevonden.

Alphen aan den Rijn is een onmisbare bestemming voor de liefhebber van de oudheid. Niet zozeer door Castrum Albanianae zelf, waarvan in het centrum van Alphen - met uitzondering van diverse kunstwerken die verwijzen naar het Romeinse verleden - niets meer te zien is. Nee, de oudheid komt pas echt tot leven in het Archeon. Ik heb aardig wat jaren van mijn leven gewijd aan de voorchristelijke geschiedenis en ik ben zelden een plek tegengekomen die de oudheid zoveel recht aandoet als dit openluchtmuseum. Het Archeon toont de menselijke geschiedenis van Midden Steentijd tot aan de late Middeleeuwen, met reconstructies van gebouwen uit de tussengelegen periodes. In het themapark vertellen enthousiaste en deskundige mensen in kleding uit die tijd over het betreffende tijdperk. Ook kun je als bezoeker voorstellingen bijwonen, zoals een gladiatorengevecht of een riddertoernooi. In het Archeon kun je de geschiedenis niet alleen zien, maar ook horen, voelen, ruiken en proeven.

undefined
De Romeinen in Archeon (Archeon)

Zwarte kip en een vervloeking
Dag drie is voor mij de laatste Limeswandeling in Zuid-Holland. Na een wandeling van een uur door een karakteristiek veenweidelandschap met lange, smalle kavels, kom ik aan in Zwammerdam. Hier lag in de oudheid het kleinste castellum van Nederland; Nigrum Pullum. Over de naam bestaat wat onduidelijkheid, aangezien Nigrum Pullum ‘Zwarte Kip’ kan betekenen (denk aan Frans ‘Poulet Noir’ of Spaans ‘Pollo Negro’), maar ook ‘Zwarte Aarde’. Gezien de kleur van de plaatselijke veengrond, lijkt de tweede betekenis de meest voor de hand liggende. Zwammerdam is ook bekend vanwege bijzondere archeologische vondsten: begin jaren ’70 zijn er overblijfselen van zes Romeinse schepen in de grond ontdekt. Het scheepstype dat hier gevonden is, een platbodem met een lengte van 20 tot 35 meter, draagt sindsdien de naam ‘Zwammerdam’. Op landgoed Hooge Burch kun je meer te weten komen over Nigrum Pullum en de Zwammerdamschepen.

undefined
Reconstructie Zwammerdam 6 met foto van opgraving (Zwammerdamschepen)

Mijn eindbestemming is Bodegraven, een plaats die vreemd genoeg niet op de eerder genoemde Romeinse wegenkaart, de Tabula Peutingeriana, te vinden is. Lange tijd dacht men daarom dat hier geen fort te vinden was. Onderzoek wijst echter uit dat in het centrum van het huidige Bodegraven, rond de Oude Bodegraafseweg, wel degelijk een fort heeft gelegen. Bij opgravingen zijn namelijk restanten van een poortgebouw ontdekt. Ook is een loden vloektabletje (tabella defixionis) gevonden, waarmee een soldaat een aantal van zijn kameraden met behulp van de goden heeft proberen te vervloeken. Of het hem is gelukt zullen we nooit weten, maar het laat in ieder geval zien dat het niet altijd koek en ei was tussen de soldaten onderling.



undefinedVloektablet gevonden bij Bodegraven  (Museum Valkhof, Nijmegen)


Daarmee zijn we aan het einde gekomen van mijn wandeling langs de Zuid-Hollandse Limes. Een bijzondere route, die de wandelaar meeneemt in een bepalend hoofdstuk van onze geschiedenis: de Romeinse bezetting. Wat betreft bezienswaardigheden en landschap heeft deze wandeling zeker veel te bieden en is deze absoluut de moeite waard voor wie meer wil leren over deze periode.


Ook de route lopen?

> Bekijk op deze kaart alle trajecten

> Meer informatie over het Limespad vind je hier

 

undefined
Romeinse Limes Visualisatie bij de N11, ter hoogte van Alphen aan den Rijn  (Nederlandse Limes Samenwerking, CC BY 2.0)

Links

Reacties

  1. anoniem

    Echt intressant ook die namen van die plaatsen

    29 november 2018

  2. Redactie

    Prachtig he, die Romeinse namen.

    03 december 2018

Plaats reactie

Om spam te voorkomen, stellen wij u een eenvoudige vraag. Vult u alstublieft het antwoord hieronder in.