Deze website maakt gebruik van cookies

Deze website gebruikt cookies om filmpjes van YouTube te tonen en social mediaknoppen van Facebook, Twitter en Pinterest (third party cookies). Als je deze cookies niet wil, dan kun je dat hier aangeven. De betreffende functionaliteit wordt dan uitgeschakeld. Wij plaatsen zelf wel altijd functionele cookies voor de werking van onze website en (anonieme) analytische cookies om onze site te verbeteren.

Ontdek de verhalen van Zuid-Holland

Gelezen: Naar de boeren! Kinderuitzendingen in de Hongerwinter

In de Hongerwinter werden tienduizenden stadskinderen uit West-Nederland 'naar de boeren' gestuurd. In het oosten en noorden van Nederland was namelijk nog wel te eten. Frans Nieuwenhuis uit Den Haag kwam als jochie van elf met zijn twee jaar jongere broertje in het Friese Tzum terecht. Omdat er maar weinig bekend is over deze kinderuitzendingen ging hij op onderzoek uit en schreef een boek over zijn bevindingen.

Hoe werden de uitzendingen eigenlijk georganiseerd? Hoe werden de kinderen geselecteerd en hoe kwamen ze aan pleeggezinnen? Nieuwenhuis deed archiefonderzoek, las een groot aantal publicaties over de Tweede Wereldoorlog en wist via oproepen in ouderenbladen ruim tweehonderd mensen te vinden die als kind ook waren uitgezonden. Zijn bevindingen zijn verwerkt in het boek 'Naar de boeren. Kinderuitzendingen in de Tweede Wereldoorlog', dat in het voorjaar van 2010 uitkwam.

Belangrijke rol voor de kerken
Met name de kerken speelden een belangrijke rol bij de kinderuitzendingen, zo bleek tijdens het onderzoek. Tijdens de oorlog was een centraal Interkerkelijk Bureau (IKB) opgericht en een netwerk van zelfstandig functionerende IKB's in het hele land. Eén van hun belangrijkste taken was het verstrekken van warme maaltijden aan behoeftigen. Het uitzenden van zwaar ondervoede kinderen zal in de ogen van de organisatie dan ook een logisch vervolg zijn geweest. IKB's in West-Nederland richtten afdelingen 'Kinderuitzending' op, die in het noorden en oosten een afdeling 'Kinderopvang'. Het zuiden van Nederland was in die tijd al bevrijd. In totaal zou het IKB ruim 17.000 kinderen hebben ondergebracht. Het bureau in Den Haag zond ruim 3000 kinderen uit, kleinere steden als Schiedam en Delft enkele honderden. De kinderen moesten eerst medisch gekeurd worden en mochten geen besmettelijke ziektes of aandoeningen hebben. Daarnaast moesten ouders de aanmelding voor hun kind laten ondertekenen door de huisarts, het schoolhoofd of de dominee/pastoor, om te zorgen dat alleen kinderen die het echt nodig hadden in aanmerking kwamen.

Persoonlijke contacten
Afgevaardigden van het centrale IKB maakten reizen naar de noordelijke en oostelijke provincies en riepen vanaf de preekstoel de plaatselijke bevolking op om zich aan te melden als pleeggezin. Dominees en pastoors maakten ook vaak gebruik van hun eigen netwerk, zo ontdekte Nieuwenhuis. Er zijn talloze bijzondere voorbeelden. Zo was dominee Ten Brink van de Turfmarktkerk in Gouda getrouwd met een boerendochter uit het Overijsselse De Krim. Toen Ten Brink er in januari '45 preekte, konden er in de weken erna zo'n 125 kinderen uit Gouda opgenomen worden in plaatselijke gezinnen. Kapelaan Kraakman uit Loosduinen regelde opvang in Groningen, via zijn broer die had daar een schoenenzaak had. Andersom gebeurde het ook: dominee Kool uit Gramsbergen (Ov.) had familie in Rotterdam-Zuid en via dit kanaal kwamen er al vanaf 1941 kinderen naar Gramsbergen.

Overheden en bedrijven
Overheidsorganisaties en bedrijven namen soms ook het initiatief voor een uitzending. Sommige gemeenten (zoals Rotterdam en Gouda) organiseerden uitzendingen, of waren daar nauw bij betrokken. Ook instanties als de Rijksgebouwendienst en het Belastingkantoor in Den Haag waren actief en regelden dat kinderen van werknemers werden ondergebracht bij collega's elders in het land. Nieuwenhuis zelf ging met een uitzending van Shell mee. Het bedrijf had reisbureau (!) Lissone-Lindeman in de arm genomen om de uitzending te organiseren. Pa Nieuwenhuis was voor de oorlog werkzaam voor dit reisbureau en toen er nog wat plaatsen over waren regelden zijn ex-collega's een plaatsje voor Frans en zijn broer.

Transport niet zonder gevaren
Over het transport vanuit het westen heeft Nieuwenhuis maar weinig op papier kunnen vinden. Het lijkt erop dat dit vooral ad hoc werd geregeld. Wél heeft hij in archieven een aantal bijzondere reisverslagen gevonden. In het Gemeentearchief Rotterdam wordt een reisverslag bewaard van een groep van 450 kinderen die op 21 maart 1945 met een kolenlichter vanuit de Coolhaven naar Groningen vertrokken. De reis duurde ruim een week. Het Gemeentearchief Schiedam beschikt over een 44 pagina's tellend verslag van een transport van 103 kinderen naar Friesland in maart '45. De reis was zeker niet zonder risico's. Een vrachtwagen met 40 Vlaardingse kinderen - van personeelsleden van melkfabriek Hollandia - werd bij de IJsselbrug in Zwolle beschoten. Gelukkig was er slechts 1 lichtgewonde en arriveerde het transport uiteindelijk heelhuids in het Friese Rijperkerk, waar de zoon van Hollandia-directeur Couvé dominee was.

"Slavenmarktmethode"
Soms was van te voren vastgelegd welk kind bij welk gezin zou komen, soms werd dat ter plekke gecoördineerd. Pleeggezinnen hadden soms een voorkeur voor wat oudere kinderen, omdat die mee konden helpen op de boerderij of in het gezin. Ook het geloof was belangrijk, protestantse kinderen werden bij protestantse gezinnen ondergebracht en katholieke kinderen idem dito. Dat laatste was soms een probleem, want die waren in het noorden en oosten - het zuiden was al bevrijd - niet overal ruim voorhanden. Nieuwenhuis hoorde een aantal schrijnende verhalen over wat hij omschrijft als de "slavenmarktmethode". Kinderen die bij aankomst werden opgesteld in de gymzaal of in de kerk, waarna de geïnteresseerde pleegouders er eentje uit konden kiezen. Sommige kinderen waren er echter zo beroerd aan toe dat er letterlijk met ze 'geleurd' moest worden. "Niemand wou mijn jongste zusje hebben", zo vertelde één van de ondervraagden, "doordat zij er zo verschrikkelijk uitzag".

Heerlijke tijd
Enkele nare ervaringen daargelaten hebben de meeste uitgezonden kinderen hun tijd bij het pleeggezin als bijzonder positief ervaren, zo merkte Nieuwenhuis. Zelf heeft hij nog steeds contact met zijn Friese pleegbroer en datzelfde geldt voor een groot deel van de ondervraagden. Overigens kwamen lang niet alle kinderen, soms tot hun teleurstelling, bij een echte boer terecht. Nieuwenhuis en zijn broer vonden onderdak in het dorpje Tzum, bij Franeker, bij de plaatselijke kapper/schoenmaker. Daar was het volle bak: het gezin telde zelf vier kinderen en naast de twee Haagse broertjes was er ruimte voor een onderduiker en een Limburgse vluchteling. Hij had er een "heerlijke tijd". De brieven die hij naar huis schreef en die zijn ouders hem schreven zijn gelukkig bewaard gebleven en hij kon er dankbaar uit putten voor zijn boek. In het boek zijn meerdere passages uit brieven opgenomen, bijvoorbeeld van ouders die hun dank betuigen aan de pleegouders die zo goed voor hun kind zorgen. Dit bronnenmateriaal maakt het boek extra bijzonder en een aanrader voor iedereen die geïnteresseerd is in het onderwerp.

Reacties

  1. Daniëlle Ball

    Kunt u mij laten weten waar ik heb boek 'Naar de Boeren' kan bestellen?

    16 maart 2011

  2. Redactie

    Beste Daniëlle, het boek is te koop bij diverse internetboekhandels (Bruna, Bol). Ook de boekhandel bij u in de buurt kan het ongetwijfeld voor u bestellen.

    21 maart 2011

  3. cavandenberg

    ik ben met de trein uit den haag naar anloo gereisd.met welke organisatie is mij niet bekend , bijna zeker met een "'verkeerde"'.vemoedelijk in febr.1945

    11 februari 2013

  4. Redactie

    @cavandenberg Dat is een geluid dat je veel hoort, dat kinderen die werden uitgezonden later eigenlijk niet precies wisten hoe dat destijds georganiseerd werd. De laatste paar jaar zijn er een aantal publicaties verschenen over de kinderuitzendingen, naast bovengenoemd boek is er bijvoorbeeld ook onderzoek gedaan naar Schiedamse 'bleekneusjes'. Daarover is een boek verschenen van Caroline Nieuwendijk (2012).

    13 februari 2013

  5. C.Brouwer-Distelbrink

    Ik ben in bezit van een uitgebreid verslag van een kindertransport van Amsterdam naar Twente. Voornamelijk naar het plaatsje Goor. Het ging om ca.200 kinderen, die per rijnaak van de Amsterdamse Ruyterkade over het IJsselmeer naar Zwolle zijn vervoerd, en vandaar met paard en wagen verder. Ze zijn dagen onderweg geweest.mijn moeder was een van de leidsters.

    29 april 2013

  6. Redactie

    @C. Brouwer Heel bijzonder, heeft u al contact opgenomen met bv het Stadsarchief Amsterdam of het NIOD? Wellicht hebben zij dit stuk nog niet in hun collectie en zijn ze geïnteresseerd.

    02 mei 2013

  7. ton bruns

    ook ik ben als kind van 9 jaar vanuit amsterdam naar het oosten geevacueerd (Tange Alteveer) op wiens initiatief? vanuit welke organisatie? Wanneer precies en hoe ver na de bevrijding ben ik weer teruggekeerd? met honderden kinderen in drie dekschuiten zijn wij via drente in de stad groningen aangekomen en van daar uit gedropt op willekeurige plaatsen bij boerenfamilies (vervoer per boerenkar), oorlogsgeweld ter plaatse ondervonden en veel leed gezien dode duitsers in schutterputjes boerderijen die in vlammen opgingen, herinner me nog veel, maar zou meer achtergronden willen weten . waar vind ik gegevens?

    25 mei 2013

  8. Redactie

    @Ton Bruns en anderen: iedereen die meer wil weten over dit onderwerp kan ik het boek van Frans Nieuwenhuis (Naar de boeren) van harte aanraden.

    27 mei 2013

  9. anoniem

    Ik ben op 7 februari vanaf het staatspoor uit Den Haag naar Groningen gereisd. Dit was georganiseerd door de NSB afdeling van Winterhulp Nederland. De reis ging snachts heel langzaam, de volgend eochtend kwamen we in Zwolle aan, daar werden we in een school ondergebracht en daar kregen we erwtensoep, die door geen van de kinderen werd verdragen iedereen moest overgeven, de volgende nacht ging het naar Groningen. Ergens in juli of augustus ging de terug reis via Lemmer met de boot naar Amsterdam, en vandaar met de trein naar Den Haag. Op de boot heb ik schurft opgelopen. Ik sprak al aardig wat gronings en ik was soms voor mijn ouders niet te verstaan, Ik heb een moord tijd gehad in Groningen. Gr Hans

    29 september 2014

  10. Redactie

    @Hans Bedankt voor je reactie, het blijft bijzonder dat zoveel mensen hun verhaal hier komen vertellen. Is dat Gronings blijven hangen of inmiddels grotendeels weer vergeten?

    30 september 2014

  11. anoniem

    ik zoek een transport dat vertok vanuit Leidschendam met een rijnaak van Remmerswaal. Een week gereisd: 2dagen in het ruim, 2 dagen in de Hakafabriek utrecht; via deventer (per vrachtwagens).Als laatste op de platte paard-en wagen naar Lemselo. Herkent iemand dit? bel dan 06-81027338 Bep Planken

    30 januari 2015

  12. Redactie

    @Bep Planken Excuus voor de late reactie, ik zie uw vraag nu pas. Heeft u al reacties gehad op uw oproep?

    07 april 2015

  13. anoniem

    Elsedien, ik ben 19 maart 1945 uitgezonden naar den Andel in Groningen samen met mijn broer. Ik was 5 jaar en hij 9 jaar. Wij zijn ook via de kerk met een vrachtauto vervoerd, hoe lang we erover gedaan hebben weet ik niet wel dat er 's nachts werd gereden. Ik ben opgevangen door de fam. Knot die een slagerij hadden. Wij zijn daar 3 maanden geweest. Terug hebben we gevaren naar Amsterdam en vandaar met de trein naar Rotterdam. Kan iemand mij daar meer over vertellen of waar ik meer informatie kan vinden. Alvast bedankt

    05 mei 2015

  14. Redactie

    @iedereen die op zoek is naar meer informatie: Caroline Nieuwendijk heeft een interessant artikel geschreven over dit onderwerp met onder andere tips over zelf onderzoek doen. Zie http://www.geschiedenisvanzuidholland.nl/verhalen/kinderuitzendingen-in-de-hongerwinter

    06 mei 2015

  15. anoniem

    Ik ben op zoek naar kinderen die op 15. Januari 1945 vanuit Rotterdam per schip naar Leeuwarden zijn vervoerd.Daar aangekomen stonden wij inderdaad in de rij en werden door onze pleegouders uitgekozen.In juni werden wij per trein weer naar huis gebracht. wie kan mij hier meer over vertellen?

    14 november 2015

  16. Redactie

    @anoniem Zie ook de eerdere tips voor het zoeken naar informatie. Veel succes!

    16 november 2015

  17. anoniem

    Ook ik ben als haags bleekneusje naar het noorden vertrokken. Onderweg kwam ik nog een buurman tegen die door glasscherven was gewond tijdens een bombardement van bakkerij Peters (hoek Rijswijkseweg-Goudriaankade). Al lopend naar het staatsspoor kwam ik langs deze plek en zag de schade aan de bakkerij, trouwens alle ruiten van woningen en winkels waren door de luchtdruk vernield. Van de reis weet ik me alleen nog te herinneren dat deze per trein en schip ging. Ik kwam aan in het drentse dorp Annen en werd opgenomen in het gezin van de familie van Rein. Hendrik van Rein was eigenaar van café Brinkzicht Ik heb hier een geweldige tijd gehad, ook al vanwege de aanwezigheid van de vier dochters, Dinie, Seigien, Annie en Hennie. We hebben de relatie heel lang voortgezet tijdens de vakanties en door vele bezoeken, zowel in Annen als in Den Haag. Inmiddels zijn betrokkenen niet meer onder ons, maar ik denk nog vaak terug aan deze tijden. Toen ik later weer terug reisde via het rode kruis en bij mijn moeder arriveerde, verstond ze me niet vanwege mijn drentse spraak.

    11 mei 2016

  18. Redactie

    @anoniem ('Haags bleekneusje') Ook u bedankt voor uw verhaal. Leuk dat u nog zo lang contact hebt gehouden met de familie uit Annen, heel bijzonder.

    18 mei 2016

  19. anoniem

    mijn vaders is in 1942 tot 1945 vanuit Rotterdam naar Groningen getransporteerd. heeft daar bij een gastgezin gezeten in de stad Groningen. hij dacht dat de familie Jansen heette. hij is nu opzoek naar nabetstaanden hiervan. hoe kan ik er achterkomen of er nog directe familie is , en hoe het met het gastgezin is vergaan?

    20 mei 2017

  20. Redactie

    In het artikel 'Kinderuitzendingen in de Hongerwinter' staan diverse tips voor verder onderzoek. Zie https://www.geschiedenisvanzuidholland.nl/verhalen/kinderuitzendingen-in-de-hongerwinter U zou contact kunnen opnemen met RHC Groninger Archieven, wellicht kunnen zij u op weg helpen.

    22 mei 2017

  21. anoniem

    23 Maart 1945 zijn mijn broertje en ik met een transport naar Heino gelopen. Is er iemand die daar iets van weet?

    28 juli 2017

  22. Redactie

    @Atie Goed dat je ook op deze pagina een reactie hebt geplaatst, wie weet meldt zich nog iemand.

    31 juli 2017

  23. anoniem

    Zou het mogelijk zijn om met de schrijver over het verhaal van fam.v.Rein in contact te komen ?

    11 december 2017

  24. Redactie

    In dat geval kunt u het beste contact opnemen met de uitgever, Uitgeverij Donker, zij kunnen u wellicht in contact brengen met Frans Nieuwenhuis.

    13 december 2017

  25. anoniem

    Dit jaar is een boek verschenen van iemand die pleegkind geweest is in de hongerwinter bij de boeren. Ik ben op zoek naar dat boek, maar heb er verder niets meer over gelezen. Ik heb auteur en titel niet onthouden. Wie kent dit boek?

    17 december 2017

  26. Redactie

    Wie weet hier meer over? Tips zijn welkom!

    18 december 2017

  27. anoniem

    Ook ik ben op 15 januari 1945per schip naar Leeuwarden gegaan en heb ook in de rij gestaan en werd als een na laatste Uitgekozen.Ik kwam terecht bij de familie zijlstra en was dol gelukkig dat ik in juni weer naar huis kon.Hoe zou ik in contact kunnen Komen met degene die deze zelfde reis heeft gemaakt?

    05 maart 2018

  28. Redactie

    Dat is bijzonder lastig. Zie ook het artikel 'Kinderuitzendingen in de Hongerwinter' elders op deze site, met een aantal tips om onderzoek te doen. Er zijn echter geen lijsten bewaard gebleven met namen en dergelijke voor zover ik weet.

    06 maart 2018

  29. anoniem

    Weet iemand iets over het kindertransport, van 50 roomse kinderen uit Den Haag, dat op zaterdag10 maart 1945, na 4 dagen lopen aankomt op De Hoge Veluwe Otterlo. Kapelaan Van Vliet uit Den Haag was er ook bij. Deze heeft de volgende dag de mis opgedragen en daarna zijn de kinderen weer verder gegaan. Waar heen?

    10 april 2019

Plaats reactie

Om spam te voorkomen, stellen wij u een eenvoudige vraag. Vult u alstublieft het antwoord hieronder in.