Ontdek de verhalen van Zuid-Holland

Vliegeniersmonument Giessenlanden

In maart 2013 vond ik in een weiland bij Asperen munitie van Amerikaanse herkomst. Het bleek te gaan om hulzen van het kaliber .50, afkomstig van een bijna vergeten incident dat plaatsvond op 28 juli 1943. Op die dag werd een Amerikaanse B-17 bommenwerper boven Asperen aangevallen door Duitse jachtvliegtuigen.

Door Peter den Tek

Het vliegtuig stortte uiteindelijk neer in de polder Scheiwijk, tussen Gorinchem en Hoornaar, waarbij twee bemanningsleden omkwamen. Eén van hen werd begraven op de oude begraafplaats in Schelluinen.

Daarom zocht ik contact met de Geschiedkundige Vereniging in Giessenburg op zoek naar wellicht meer informatie over deze gebeurtenis. In museum Het Reghthuys bleek het boord-geschut uit de B-17 aanwezig te zijn. Al pratende ontstond het idee om voor de bemanning van deze B-17 een monument op te richten.

Al snel bleek dat er tijdens de oorlog nog vijf geallieerde vliegtuigen in de gemeente Giessen-landen waren neergestort, waarbij twaalf bemanningsleden omkwamen. Na een gesprek met waarnemend burgemeester van Giessenlanden, de heer Ten Kate, kwamen we tot de conclusie dat het beter was om één monument voor de bemanningen van deze zes vliegtuigen op te richten. Met de hulp van de drie historische verenigingen in de gemeente Giessenlanden werd gezamenlijk gekeken naar de mogelijkheden.

De vliegroute vanuit Engeland naar Duitsland en terug over Nederland

Iedereen was zeer positief en overtuigd van het feit dat de inzet en opofferingsgezindheid van deze jonge mannen voor onze vrijheid blijvend herdacht moesten worden. Met een monument!

Dat er in totaal wel zes geallieerde vliegtuigen in Giessenlanden neerkwamen was geen toeval. Tijdens de oorlog had Nederland een zeer strategische ligging, voor zowel de Duitsers als de geallieerden. Om de doelen in het Ruhrgebied en Noord-Duitsland aan te vallen, moesten de geallieerden in de meeste gevallen door het Nederlandse luchtruim vliegen en vaak ging de thuisreis via het rivierengebied.

Van maart tot juli 1943 begonnen de geallieerden aan “the Battle of the Ruhr”, waarbij doelen in het Ruhrgebied werden aangevallen. Dit ging gepaard met grote verliezen, wat duidelijk wordt als men de data bekijkt waarop de zes vliegtuigen in Giessenlanden neerkwamen. Vier van de zes vliegtuigen stortten neer in juni en juli 1943, allen bommenwerpers.

In het rivierengebied was een belangrijke rol weggelegd voor het radarstation “Gorilla” bij Schoonrewoerd. Hier werden de formaties geallieerde bommenwerpers met de Würzburgradar opgepikt en werden Duitse dag- en nachtjagers naar de formaties gedirigeerd. Op de foto van de Halifax die bij Giessenburg is neer-gestort poseert Luftwaffe personeel voor het wrak (zie de foto op de voorpagina). Het is zeer goed mogelijk dat dit personeel is van het radarstation bij Schoonrewoerd dat hun trofee wilde bekijken.

De zes vliegtuigen
Vooral 1943 bleek een veelbewogen jaar voor de dorpen van de huidige gemeente Giessenlanden: vier bommenwerpers die in één maand tijd neerkwamen, lichamen die in sloten en weilanden werden gevonden en bemanningsleden die met hun parachutes verspreid terechtkwamen, om uiteindelijk in Duitse krijgs-gevangenschap te komen.

RAF-bijl gevonden door H. van Hoorne in een sloot bij de locatie waar de Halifax JB785 neerstortte. Deze bijl hoorde bij de standaarduitrusting van Britse vliegtuigen.

Op de volgende pagina’s worden de neergestorte toestellen per datum, polder waarin ze neerkwamen en type vliegtuig c.q. bemanning beschreven.

12/06/1943 neergestort bij Giessenburg - Muisbroek

Type vliegtuig: RAF Halifax II zware bommenwerper

Basis: Graveley, Engeland

Missie: bombarderen van spoorwegemplacement bij Münster

Bemanning: zeven man, waarvan vijf krijgsgevangen zijn genomen en twee omgekomen.

Dit toestel was tijdens het bombardement op het spoorwegemplacement bij Münster ingezet als "Pathfinder", wat wil zeggen dat het voor de formatie uitvloog en het doel markeerde met licht-seinen. Op de terugweg werd de formatie opgepikt door de Duitse radar en nachtjagers werden richting de bommenwerpers gedirigeerd. Daarbij was ook de Messerschmitt Bf-110 van piloot Hauptmann Werner Baake, opgestegen van Luftwaffe vliegbasis Gilze-Rijen.

Om 02.40 uur onderschepte Baake de Halifax II JB785 en schoot deze neer. Het vliegtuig stortte bij het toenmalige Giessen-Nieuwkerk (nu Giessenburg) neer waarbij vijf bemannings-leden omkwamen. P/O Wallace en sergeant Makin wisten zich met hun parachute te redden.

Bemanning van de Halifax II JB785

Makin is zwaargewond als hij met zijn parachute neerkomt. Dit voorval wordt beschreven in het dagboek van Herman Bakker die tijdens de oorlog in Hoogblokland woonde. Op zaterdag 12 juni noteerde hij: Die avond stortte er een Engelse bommenwerper neer achterin de Lage Giessen. Eén man wist zich te redden met zijn parachute maar was gewond. Omdat hij gewond was besloot hij om zich over te geven en klopte hij aan bij het huis van familie De Krey in Muisbroek. De mensen daar waren bang om hem in huis te nemen en brachten de Engelsman naar C. Beuzekom. Dokter Den Duin hielp hem daar waarna hij door de Duitsers werd opgehaald. Via het ziekenhuis in Gorinchem werd sergeant Makin naar het Luftwaffe ziekenhuis in Amsterdam gebracht waarna hij op transport ging naar een krijgsgevangenkamp in het oosten van Duitsland. Tegen het einde van de oorlog naderden de Russen en werden de gevangenen te voet overgebracht naar kampen in het westen. Makin wist tijdens deze tocht te ontsnappen maar werd in april 1945 toch weer opgepakt. Hij overleefde de oorlog.

De andere man, piloot A.V. Wallace, landde met zijn parachute bij Hoogblokland. In het donker liep hij richting het zuiden. Toen het licht werd verborg hij zich. Hij wist de Merwede en Bergse Maas over te steken en werd geholpen door een boerenfamilie bij Waalwijk.

Enkele dagen later werd hij bij Turnhout alsnog door de Duitsers opgepakt. Via gevangenissen in Antwerpen en Brussel belandde hij in krijgsgevangenkamp Stalag IIIa in Luckenwalde, Duitsland, waar hij in mei 1945 werd bevrijd door Russische troepen.

22/06/1943 neergestort bij Arkel-Rietveld

Type vliegtuig: USAAF B-17F zware bommenwerper

Basis: Snetterton Heath, Engeland

Missie: bombarderen van de synthetische rubberfabriek te Hüls

Bemanning: tien, die allen krijgsgevangen zijn genomen.

Gedeelte van de Duitse krijgsgevangenkaart van B-17 piloot Harold Russell

14/07/1943 neergestort bij Giessenburg-Peursum

Type vliegtuig: RAF Halifax II zware bommenwerper

Basis: Breighton, Engeland

Missie: bombarderen van het spoorwegemplacement te Aken

Bemanning: zeven; zijn allen omgekomen

De route bracht de formatie van bommenwerpers boven het rivierengebied in Nederland. Daar werden ze door Duitse radars opgepikt en werden Duitse nachtjagers naar de formatie gestuurd om de bommenwerpers te onderscheppen. Zoals eerder genoemd stond zo’n radarstation o.a. bij Schoonrewoerd.

Eén van de Duitse piloten die door de luchtleiding van de Duitse radar naar de formatie van Halifax bommenwerpers werd gedirigeerd was Oberfeldwebel Karl-Heinz Scherfling. Rond 01.00 uur steeg hij op van Luftwaffe-basis Leeuwarden in zijn Messerschmitt Bf 110-G4 en zette koers naar het rivierengebied.

Om 01.26 uur kreeg Scherfling de Halifax JB801 in het vizier en viel hij de bommenwerper aan die geen schijn van kans had tegen de met 20mm kanonnen bewapende nachtjager. De Halifax werd neergeschoten en kwam in de polder Peursum neer waarbij de gehele bemanning omgekomen is.

De dag erna bezochten Luftwaffe soldaten, waarschijnlijk van het radarstation bij Schoonrewoerd, het wrak en lieten zich op de foto zetten. Bij de lokale fotograaf Kroon werden de foto’s ontwikkeld. Fotograaf Anton Haeser was zo slim om ook exemplaren voor zichzelf af te drukken.

Door de lokale bevolking werd een seinpistool uit het wrak gehaald maar meer kon niet worden meegenomen aangezien de Duitsers al snel ter plekke waren. 

         

Links de piloot van de Halifax, Peter Horrocks. Rechts de Duitse piloot die het vliegtuig neerhaalde, Karl-Heinz Scherfling. 

28/07/1943 neergestort bij Hoornaar

Type vliegtuig: USAAF B-17F zware bommenwerper

Basis: Alconbury, Engeland

Missie: bombarderen van de Fieseler vliegtuig-fabrieken te Kassel

Bemanning: tien; acht zijn krijgsgevangen genomen en twee omgekomen.

Doordat de parachute van staartschutter Robert Martin niet opende stortte hij neer nabij Asperen. Van daaruit wordt hij naar Rotterdam Crooswijk gebracht waar hij wordt begraven. Na de oorlog is zijn lichaam overgebracht naar een begraafplaats in de Belgische Ardennen. Linker zijschutter Jerre Algeo, die al in het vliegtuig dodelijk getroffen was, wordt begraven op het oude kerkhof in Schelluinen. Na de oorlog is hij herbegraven in Margraten.

Harold Porter, piloot van de B-17 die bij Hoornaar neerstortte

29/11/1943 noodlanding bij Giessen-Oudekerk

Type vliegtuig: USAAF P-47D jachtvliegtuig

Basis: Steeple Morden, Engeland

Missie: escorteren van bommenwerpers naar het doel in Bremen

Bemanning: één; is krijgsgevangen gemaakt.

Tweede luitenant Richard E. Peery was piloot van een P-47 Thunderbolt jager en gestationeerd op de Amerikaanse basis Steeple Morden in Cambridgeshire, Engeland. Het was zondag 28 november en hij was niet ingeroosterd voor een missie. Hij had echter geld nodig en besloot om zich aan te melden voor een extra missie.

Die missie begon de dag erop, maandag 29 november 1943 en bestond uit het escorteren van bommenwerpers naar Bremen. Ten zuiden van Bremen raakte Peery met enkele andere piloten van P-47's in gevecht met Duitse Messerschmitts en om meer snelheid en manoeuvreerbaarheid te krijgen liet hij zijn externe brandstoftanks vallen.

Na het gevecht verloor hij contact met de andere P-47 Thunderbolts en keerde terug richting het zuidwesten wat hem boven Nederland bracht. Ter hoogte van Utrecht zag hij dat hij nog maar zeer weinig brandstof had en omdat hij bang was in zee terecht te komen besloot hij om een noodlanding te maken.

Op dat moment vloog hij boven de Alblasserwaard, op zoek naar een geschikte landings-plaats. Toen hij een veldje zag met daarop een boer die aan het werk was, besloot hij daar te landen. De landing bracht hem rakelings langs de boer, maar die keek niet op of om…

 

Een P-47D Thunderbolt

Na de landing vernietigde Peery de radio, zoals hem geïnstrueerd was. Vervolgens klom hij uit het vliegtuig en nam de landkaarten mee onder zijn arm. Hij liep naar de boer toe en vroeg: “Are you Dutch - are you Dutch?”. De man dacht dat Peery Duits bedoelde en zei: "nee, Nederlander”. Gelukkig begreep de piloot wat de boer bedoelde. Inmiddels arriveerden er een aantal dorpelingen, Peery gaf de kaarten aan de boer die ze meteen in een grote kuil begroef waarna hij verderging met zijn werk alsof er niets was gebeurd.

Peery liep weg en vroeg zich af hoe hij in Rotterdam terecht kon komen waar volgens hem het verzet zat dat hem verder kon helpen. Onderweg kwam hij een man tegen op een fiets. Deze man was Gerrit de Wit uit Brandwijk, die aanbood om van jas te ruilen. Dat deden ze omdat Peery dacht dat hij met een burgerjas meer kans had om uit handen van de Duitsers te blijven. De dorpelingen die hij tegenkwam waren allemaal vriendelijk en wilden hem graag helpen voor zover dat mogelijk was. Zo kreeg hij een lift met een vrachtauto van fa. De Haan (bestuurd door Dries van ’t Hoog) tot aan de Vuilendam.

Kort daarna arriveerde een Nederlandse politieagent die hem arresteerde. De politieagent deed dit met veel tegenzin en Peery begreep dat als hij dat niet zou doen de lokale bevolking gevaar liep om opgepakt te worden door de Duitsers en het dorp erg zou lijden. De politie behandelde hem goed en Peery meende dat ze zich allemaal schaamden voor wat ze deden. Terwijl hij in de cel zat te wachten tot de Duitsers hem kwamen ophalen kwam ook de man met wie hij van jas had geruild. De politie had hem opgespoord zodat de jas weer van eigenaar wisselde. Peery begreep dat dit was om niet als spion te worden gezien door de Duitsers.

De piloot overleefde de oorlog en vertelde dit verhaal later aan zijn zoon die dit nu weer aan ons kon vertellen.

22/02/1944 neergestort bij Giessen-Oudekerk

Type vliegtuig: USAAF P-51B jachtvliegtuig

Basis: Leiston, Engeland

Missie: escorteren van bommenwerpers naar het doel in Bernburg

Bemanning: één; is krijgsgevangen gemaakt.

De missie van eerste luitenant Albert Lichter op 22 februari 1944 was een zogenaamde "Ramrod"-missie oftewel het escorteren van bommenwerpers naar het doel. In dit geval het escorteren van Amerikaanse B-17 bommenwerpers naar de Duitse stad Bernburg. Hij deed dit samen met twee andere Mustangs.

De hoogte waarop ze aanvankelijk vlogen was 24.000 voet oftewel 7400 meter, maar op zoek naar doelen daalden ze tot ongeveer 2.000 meter. Op dat moment vlogen ze in de buurt van Sliedrecht. Waarschijnlijk is de Mustang toen geraakt door Duits 20 mm luchtafweergeschut dat tot 2.200 meter hoogte kon schieten. Lichter zag zich gedwongen om het vliegtuig te verlaten. Voordat hij dat deed meldde hij per radio aan de squadronleader Lt. Egenes dat hij geraakt was door luchtafweergeschut en dat hij ging springen.

Op de grond bij Giessen-Oudekerk zagen de broers Sijmen en Mink Tukker de Amerikaan naar beneden komen en ook hoe de Mustang met de neus naar beneden op het land van (nu) familie De Baat net achter de kerk zich in de grond boorde. De piloot kwam terecht in de omgeving van de molen van Frans Vogel aan de Tiendweg. Hij werd gevangen genomen en op transport gesteld naar een krijgsgevangenkamp in Barth in Duitsland. Daar verbleef hij 435 dagen. Het kamp werd door de Russen bevrijd op 1 mei 1945. Bij zijn terugkomst in Amerika zei Lichter nooit meer naar Europa terug te gaan.

Albert Lichter, piloot van de P-51 B

Van de Mustang, die zich diep in de grond had geboord, was weinig meer terug te vinden. Wat in het weiland lag werd door de Duitsers opgeruimd. Wel vond Job de Ruiter in de herfst van 1944 bij het sloten de propeller van het toestel. Hij bevestigde deze aan de schuurdeur van Groen Kooijman. Dit was tegen de zin van de Duitsers, die de propeller weer verwijderden.

Nadat in het begin van de vijftiger jaren een poging werd gedaan om het toestel te bergen werd dit in 2007 gedeeltelijk gedaan. In De Kroniek van maart 2013 is hierover meer informatie gepubliceerd.

Het monument
2 mei 2015, dat is de streefdatum waarop in de dorpskern van Giessenburg, nabij Museum Het Reghthuys, een vliegeniersmonument onthuld zou moeten worden.

Waarom na meer dan zeventig jaar nog een monument zult u wellicht denken? Misschien is het goed om hier de doelstelling van de stichting (opgericht door de drie historische verenigingen van Giessenlanden) te noemen. In de statuten staat: “Het blijvend gedenken van de bemanning van vliegtuigen die tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn neergestort op het grondgebied van de huidige gemeente Giessenlanden, alsmede het doorgeven van informatie hieromtrent aan volgende generaties. Aan de hand van een monument zal dit doel zichtbaar gemaakt worden”.

Vierendertig jonge mannen zijn door het lot met de dorpen van de huidige gemeente Giessen-landen verbonden toen hun vliegtuigen onder de meest verschrikkelijke omstandigheden hier neerkwamen. Hierbij gaven veertien mannen hun jonge leven, ver weg van hun steden en dorpen waar ze opgroeiden, hun ouders en familie achterlatend, die hen nooit meer zagen terugkomen. Voor degenen die het overleefden begon een moeilijke periode met honger en ziekte in krijgsgevangenkampen en na terugkomst in Amerika of Engeland sprak men zelden over hun ervaringen.

Uit recente gesprekken met familieleden blijkt dat er nog veel verdriet is en dat men zeer dankbaar is voor wat de stichting en de dorpen van Giessenlanden aan het doen zijn, zodat de opoffering van hun geliefden nooit vergeten zal raken.

En laten we ook niet vergeten wat de rol is geweest van de lokale bevolking, die vaak de vliegers met groot gevaar voor eigen leven te hulp schoot. Arrestaties en mishandeling waren hierbij zeker geen uitzondering. Lokale geschiedenis, verweven in de grote gebeurtenissen van de Tweede Wereldoorlog.

Meer gedetailleerde informatie over de stichting, de zes vliegtuigen en de bemanningen is te vinden op deze website. Dit artikel is in december 2014 gepubliceerd in De Kroniek, het kwartaalblad van de Geschiedkundige Vereniging Giessenburg en Schelluinen. Meer weten? Bekijk de website

Reacties

  1. anoniem

    Geachte lezer die bommenwerper neergestort in de buurt van ARKEL locatie Rietveld licht nog steeds in mijn geheugen . Zeker op het moment als ik het lees wat er zoal heeft afgespeeld in ons luchtruim in wo 2. Ik ben opgegroeid in Leerdam op die dag in Juni 1943 hoorde er is een vliegtuig neer gestort op de Achterdijk. ik ben daar met mijn oudere broer naar toegegaan en heb dar het wrak gezien Daar stonden al duitsers bij om de nieuwsgierigen op afstand te houden. Als jongeling zeer interessant dat was avontuur in die tijd. Als jong opgroeiend ventje geweldige gebeurtenis, laten wij op merken dat het het een voor jouw als jongeling wel erg spannend was. Zo liep je met je moeder van Leerdam naar Culemborg daar overkwam je het volgende lopende door de polder. Opeens zag je hoog in de lucht zag je iets glinsteren, wat was dat dacht je . N a een tijd kwam die schittering naar beneden, wat bleek het waren zilveren stroken. Op nemen mocht niet van je moeder zij was er een soort bang van. Het doel was van die reflecterende stroken storen Radar in Schoonrewoerd die stond waar de huidige Melk fabriek staat Geachte lezer wil mij in contact brengen met een klein museum die spulletjes ten toon stellen uit wo2 ik ben in het bezit van een stuk landing gestel denk ik van een us jager gevonden in een put onder Leerdam. Met vriendelijke groet, Teus .Nijssen Meerkerk

    16 september 2015

  2. anoniem

    Geachte heer Nijssen, Boeiend om uw verslag te lezen. Is het stuk van het landingsgestel nog in uw bezit? Wij zijn bezig met de voorbereidingen voor een verzamelwerk van geschiedenis in en rond Leerdam tijdens de tweede wereldoorlog. Mogelijk wilt u uw medewerking verlenen aan de tot stand koming van dit boek? Wij komen graag met u in contact. Met vriendelijke groet, Jos Slieker Historische vereniging Leerdam j.slieker@gmail.com

    13 maart 2017

  3. Redactie

    @Jos Slieker Ik heb de auteur van het stuk destijds gewezen op deze reactie, maar weet verder niet hoe dat afgelopen is. Ik zal je de contactgegevens van de auteur mailen, wie weet kan hij je verder helpen.

    23 maart 2017

  4. anoniem

    Hr Slieke Ik ben nog steeds in het bezit van een onderdeel van een landingsgestel. Is er interesse wil ik daar met genoegen afstand van doen en evt mee werken aan het verwezenlijken van de expositie. Neem met mij contact op, voor evt een afspraak met vriendelijke groet. Teus Niissen ps telf 0183 701071

    09 juni 2017

Plaats reactie

Om spam te voorkomen, stellen wij u een eenvoudige vraag. Vult u alstublieft het antwoord hieronder in.