Ontdek de verhalen van Zuid-Holland

Pijnacker en de spoorwegen

“Wij zijn in staat gesteld door nauwkeurig ingewonnen berigten het volgende te kunnen mededeelen, nopens den ontworpen locaal-spoorweg, Monster Delft Zegwaard, waarvan voorlopige concessie aan de heeren Docen c.s. is verleend”. Dit is het begin van een artikel in de Delftsche Courant van 11 september 1872, waarin verder uitvoerig is beschreven hoe de heren Docen c.s. zich het tracé hadden gedacht.

Station aan de Kerkweg
Deze verbinding moest Pijnacker uit zijn betrekkelijk isolement verlossen en dat besefte het gemeentebestuur wel degelijk, want op 25 oktober 1872 wist de Delftsche Courant te berichten dat de gemeenteraad van Pijnacker besloten had voor f 10.000.- deel te nemen in de aan te leggen lokaal spoorweg Monster Zegwaard, een project dat op f 1.000.000.- werd begroot.

De spoorlijn zou, komende van Zoetermeer Zegwaard na de Klapwijkseweg te hebben gekruist, het station Pijnacker aan de Kerkweg bereiken en vervolgens naar Delft gaan op 100 à 200 meter afstand van, en evenwijdig aan, de Pijnackerse Vaart; ook in Delfgauw zou een halte komen.

Een jaar later bleek dat van de aanleg moest worden afgezien; de gemeente Delft wenste niets bij te dragen en de Provinciale Staten van Zuid-Holland vonden eveneens geen vrijheid de aanleg “op eenigerlei wijze” geldelijk te ondersteunen. Ook niet nadat een comité bestaande uit de heren van Berckel, wethouder van Delft, van der Goes, Hageman en Hesselt van Dinter, burgemeesters van Naaldwijk, ’s Gravenzande en Pijnacker daarop een beroep hadden gedaan, met als motief het provinciaal belang dat de spoorweg zou dienen, vooral na een eventuele verlenging van Monster naar Den Haag.

Nieuwe plannen
Rond de vorige eeuwwisseling werd Pijnacker weer betrokken bij de spoorwegplannen, want op 4 januari 1900 werd de Zuid-Hollandsche Electrische Spoorweg Maatschappij  (Z.H.E.S.M.) opgericht. Deze maatschappij wilde een elektrische lokaalspoorweg aanleggen en exploiteren van Rotterdam naar Den Haag en Scheveningen met als eindstation het station Staatsspoor. Deze werd daarmee een concurrent van de Hollandsche IJzeren Spoorweg Maatschappij (H.S.M.), die de treinverbinding Den Haag Rotterdam via Delft bezat. Het gevolg was dat de H.S.M. in 1901 veel aandelen van de Z.H.E.S.M. aankocht en daarmee de zeggenschap over de ontworpen spoorweg verkreeg.

En nog betere plannen
De spoorweg diende een hoofdspoorweg te worden waarop elektrische treinen met hoge snelheid konden gaan rijden. Het eindpunt werd het station Hollandsche Spoor van de H.S.M.Voor wat Pijnacker betreft: op 9 december 1903 ontving het gemeentebestuur van notaris van Wijngaarden te Rotterdam een schrijven dat aldus begon:

“De Z.H.E.S.M. zendt mij eene overeenkomst met Uwe gemeente aan te gaan omtrent de te maken bruggen, buizen, kokers en slooten voor de spoorbaan Rotterdam Scheveningen voor zoover de gemeente Pijnacker betreffende. Deze overeenkomst is geheel opgemaakt in overeenstemming met de eischen door de gemeente gesteld en hetgeen daaromtrent verder indertijd tusschen de gemeente en de maatschappij is overeengekomen, en zal de onderteekening hiervan alzoo Uwerzijds geene bezwaren ontmoeten”.

Een tunnel onder de spoorlijn
Dit was het begin van de correspondentie tussen Pijnacker en de spoorwegen, die doorging zolang Pijnacker met de spoorwegen te maken had. Vanaf de eerste tijd heeft het gemeentebestuur ernaar gestreefd een zo veilig mogelijke passage van de spoorbaan door de gemeente te creëren.  Zo wilde de gemeente voor alle verkeer in de Oostlaan een tunnel onder de spoorweg, maar daaraan kon de Z.H.E.S.M. niet voldoen; na veel overleg kwam echter nog wel een onderdoorgang voor voetgangers tot stand. (Nog niet zolang geleden bestond deze onderdoorgang nog). Na veel proefritten was het zover.

Eerste trein
Op 26 september 1908 reed de eerste elektrische trein met veel genodigden het traject Rotterdam Den Haag. Op 1 oktober daarna vingen de diensten Rotterdam Hofplein/ Den Haag H.S./Scheveningen Kurhaus v.v. aan met voor die tijd prachtige elektrische treinen.

Anno 2012 bestaat de Hofpleinlijn in deze vorm niet meer en helaas is ook het oude stationsgebouw van Pijnacker gesloopt. Op de lijn rijdt nu de metro Rotterdam Centraal-Den Haag Centraal. Er blijft dus een verbinding Den Haag Rotterdam. Op welke manier dan ook.

Herinnering aan het station door Pijnackernaar Jan Wenteler
"De Hofpleinlijn is aan het begin van de vorige eeuw aangelegd onder supervisie van de Zuid-Hollandse Electrische Spoorweg en in 1908 in gebruik genomen, het was de eerste elektrische spoorlijn van Nederland. Voor Pijnacker en Nootdorp, in Nootdorp waren zelfs twee haltes, betekende dit een grote verandering. Vooral voor Pijnacker waar later de groenteveiling dankbaar gebruik maakte van het spoorlijntje, gaf dit een belangrijke economische impuls. Op het huidige parkeerterrein was een rangeerterrein voor de goederenwagons die volgeladen met tuinbouwproducten richting Duitsland werden vervoerd."

"Bij de veiling was het altijd een drukte van belang. In de kopersbankjes zat ik als toeschouwer vaak naast sigaren rokende en driftig telefonerende heren. Ook in de pakloodsen langs de havens waar ik na schooltijd wat spaarcentjes verdiende, was de spanning om te snijden. De stoomlocomotief vertrok stipt op tijd. De groentepakkers hadden maar te zorgen dat de producten op tijd in de dozen of de kratjes terecht kwamen. Soms werd er gevloekt: opschieten!"

"In het stationsgebouw was het ook al druk. De dienstdoende NS man moest treinkaartjes verkopen en de seinen bedienen. Er stonden zware apparaten met zwengeltjes opgesteld. De handelingen waren ondoorgrondelijk voor mij. Zo nu en dan klonk er een belletje waarna de spoorman aan een van de zwengeltjes draaide om vervolgens een glimmende hefboom op te halen. “Zo zet ik een van de seinen op veilig”, legde de heer Stens, een van de NS mensen mij uit terwijl hij de kaartjes van de aangekomen reizigers aanpakte. Bij het zijraam stond een morse seinapparaat dat zo nu en dan een papieren lint uitbraakte met daarop tal van streepjes en puntjes. Soms werd er terug geseind. Aan de buitenzijde van het zijraam zat een waterkraan. Aan een haakje hing een metalen beker. “Beker niet voor dieren” stond er op een metalen plaatje. Niemand haalde het in zijn hoofd de beker weg te halen.
Dit zijn maar zomaar wat herinneringen aan een plek en een gebouw, dat jarenlang het middelpunt van de Pijnackerse samenleving vormde. Dáár gebeurde het allemaal. De gemeente Pijnacker is van het begin af aan bevoorrecht geweest met een station en een stationsgebouw."

Rapport stationsgebouw in 2004
In opdracht van de gemeente Pijnacker heeft het bureau voor bouwhistorie Dröge een bouwhistorische verkenning uitgevoerd. N.a.v. de redengevende omschrijving droeg de Monumentencommissie het gebouw voor als gemeentelijk monument. Bekijken we de bouw en gebruiksgeschiedenis van het stationsgebouw dan lezen we:

Het stationsgebouw werd in 1908 gebouwd naar ontwerp van J.L.L. Bourdrez. (leerling van Berlage). Het station was één van de halteplaatsen aan de in hetzelfde jaar aangelegde Hofpleinlijn, de treinverbinding tussen Rotterdam Hofplein en Den Haag Hollands Spoor, onderhouden door de ZHESM.

“Het gebouw verenigt onder een enkel, dominerend dak een station (met wachtruimte, plaatskaartenbureau en goederenlokaal) met een woning over twee bouwlagen voor de stationschef en diens familie. Bij het station horen een privaathuisje en een overspanningshuisje, respectievelijk nabij en iets verder ten noorden; aan gene zijde van het spoor, nog noordelijker gesitueerd, een woning voor de ploegbaas en een paar honderd meter ten zuiden van het station een wisselpost”.

Bourdrez’ ontwerp is de boeken ingegaan als het type ‘ZHESM standaard’. In Nootdorp (Veenweg), in Rodenrijs en in Berkel werden gelijktijdig vrijwel identieke stationsgebouwen neergezet. De halte Veenweg is één van de halteplaatsen die in 1938 werd opgeheven. In 1965 is de halte Berkel vervallen. De stationsgebouwen zijn verdwenen. Wat overblijft is de tweeling Pijnacker en Berkel en Rodenrijs.

Het rapport gaat verder met:
Station Pijnacker is in grotendeels oorspronkelijke staat behouden. Nog altijd staat het vrij, aanbouwen zijn achterwege gebleven. Jammer genoeg zijn in de negentiger jaren een paar ingrijpende wijzigingen aangebracht. De Tuile-du-Nord dakpannen zijn vervangen. Ook de van originele van houtsnijwerken voorziene banken uit het wachtlokaal zijn verdwenen....

Omschrijving
U ziet een vrijstaand pand met een rechthoekige plattegrond, met een bouwlaag en een zolderverdieping onder een zadeldak met de nok evenwijdig aan de spoorlijn. De travee met de entree is aan de dorpszijde voorzien van een topgevel. Het plaatskaartenbureau in dezelfde travee is aan de perronzijde risalerend uitgebouwd en eveneens van een topgevel voorzien. De gevels van de travee met het wachtlokaal en het vroegere goederenlokaal zijn zowel aan de dorpszijde als aan de perronzijde ca. 2 meter terugliggend geplaatst. Het ter plaatse doorlopende dak rust op gesneden vierkante stijlen. De vier topgevels zijn voorzien van crème geschilderde bakstenen toppen op een muizentand. Ter plaatse van de overstekken aan weerszijden van het voormalige goederenlokaal is een bestaande beschieting met geschulpte onderrand aangebracht. Aan weerszijden is een houten bakgoot aangebracht op klossen. De topgevels zijn voorzien van windveren. Van de vensters en deurpartijen zijn alle kozijnen oorspronkelijk. De ramen en deuren hadden vroeger een roedenverdeling. In het wachtlokaal bevindt zich de originele schouwpartij met witte en okergeel geglazuurde baksteen.

Aanbeveling
Het pand is voor de gemeente Pijnacker-Nootdorp van belang vanwege de architectuur en cultuurhistorische waarde. Het geheel heeft een gaaf bewaard gebleven bouwmassa. Ondanks latere wijzigingen hebben de wel bewaard gebleven architectonische details een toevoegende waarde.

Geschiedenis
Dit nu is allemaal geschiedenis geworden. De gemeenteraad van Pijnacker heeft ondanks veel weerstand uit de samenleving besloten tot sloop van het stationsgebouw. Op die plek moeten woningen gebouwd worden. Of dit ooit zal gebeuren ligt in de toekomst verborgen. Wat in ieder geval duidelijk is, is dat er weer een stukje dorpshistorie is verdwenen.

Reacties

  1. Koen Altena

    met grote belangstelling gelezen! Eindelijk een stukje over de voorgeschiedenis van de H-lijn. Ga ik zeker bewaren. Ik verzamel van alles over de lijn. met vriendelijke groet, Koen Altena, Berkel

    17 september 2012

  2. Redactie

    Beste Koen, met zulke enthousiaste reacties zijn we altijd erg blij hier. Leuk om te horen!

    19 september 2012

  3. anoniem

    Hallo Koen, Als je dit leest, wil je dan a.u.b contact opnemen? Ik wil het station en gebouw plus rangeerterrein in schaal 1:87 (h0) gaan nabouwen. Met vriendelijke groet, Robin Ketting, Pijnacker

    12 juni 2014

  4. anoniem

    Erg jammer dat het oude dorpsstationnetje is gesloopt. Toen Pijnacker nog een dorpje was, ben ik ben er ontelbare malen in het oude boemeltje, de sprinter en CityPendel naar Rotterdam en Den Haag gestapt. Weliswaar lag het de laatste jaren in een wat desolate omgeving, maar met goede wil, gevoel en affiniteit met de historie was het zeker mogelijk geweest, het gebouwtje te behouden en er een zinvolle bestemming aan te geven. Het station is van onschatbare waarde geweest voor de ontwikkeling en groei van Pijnacker en ook daarom is het ongelooflijk zonde, dat de gemeenteraad dat historisch besef niet had. Maar, gelukkig zijn er nog foto's.

    20 september 2014

  5. Redactie

    Zeker jammer dat het is gesloopt! Vraag voor de Pijnackernaren: zijn er inmiddels woningen gebouwd op deze plek, zoals werd aangekondigd?

    22 september 2014

  6. anoniem

    mijn opa heeft daar heel lang met dhr Stens samen gewerkt.

    02 oktober 2014

  7. anoniem

    Op de website Oud Berkel Rodenrijs is bij het hoofdstuk Publieke plaatsen / stations ook nog informatie te vinden over de Hofpleinlijn en de beide Berkelse stations www.oudberkelrodenrijs.nl

    05 mei 2015

  8. Redactie

    Dank voor de tip!

    06 mei 2015

Plaats reactie

Om spam te voorkomen, stellen wij u een eenvoudige vraag. Vult u alstublieft het antwoord hieronder in.